التطور التاريخي للكمارك في بلاد فارس

للمدة 1813-1925م

Authors

  • م.م. انور محسن اسماعيل ابراهيم وزارة التربية

DOI:

https://doi.org/10.65074/5evbf731

Keywords:

Customs, Foreign Trade, Customs Duties, Customs Treaties.

Abstract

      Persian customs witnessed significant historical development between 1813 and 1925, directly linked to the political and economic transformations that took place in Persia during the late Qajar and early Pahlavi periods. The signing of the Treaty of Gulistan in 1813 marked the beginning of a new phase of foreign intervention in Persian customs affairs, granting trade privileges to Tsarist Russia. This trend was further reinforced by the Treaty of Turkmenchay in 1828, which established a low customs tariff (5%) on foreign imports, weakening Persian economic sovereignty and harming local industries. During the second half of the 19th century, customs became increasingly important as a major source of revenue for the Persian state. However, weak administration and widespread corruption prevented the government from effectively utilizing it. In an attempt at reform, the Persian state sought the assistance of foreign experts, most notably the Belgian Joseph Nouz, who took over the management of customs from the late 1890s and contributed to organizing tax collection. Unifying procedures, however, his policies provoked widespread national opposition due to their subservience to foreign influence. The Constitutional Revolution (1905–1911) led to the introduction of concepts of parliamentary oversight and financial transparency, so customs was subject to the supervision of the Consultative Assembly and included in the state’s general budget. Nevertheless, Russian and British influence remained influential until the end of Qajar rule in 1925.                                                                     

References

1- رسول جعفريان، تاريخ المؤسسات الإدارية في بلاد فارس، دار علم للنشر، طهران، 2006 .

2- صلاح الدين حسين خضير , ضريبة عشور التجارة ، واراء العلماء في احكامها ومقاديرها, مجلة سر من رأى , مج6, العدد20, 2010.

3- عباس إقبال، تاريخ بلاد فارس الحديث، تحقيق : محمد علاء الدين منصور، دار الثقافة للنشر والتوزيع، القاهرة، 1989 ، ج1.

4- محمد سعيد ، الضرائب غير المباشرة – التشريع الكمركي ، ط2 ، مطابع دار الكتاب العربي، مصر ، 1954.

5- يعقوب سركيس، مباحث عراقية، دار التجارة والطباعة المحدودة، بغداد ، 1955.

6- يوسف رزق الله غنيمة ، تجارة العراق قديما وحديثا ، مطبعة العراق ، بغداد ، 1922.

ثانيا : المصادر الفارسية :

1- احمد سیف، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، نشر چشمه، تهران، ۱۳۷۳.

2- ارنست اورسل، داستان سفر، ترجمه علی اصغر سعیدی، انتشارات ظفر، تهران، ۱۳۳۵.

3- آقای تقی نصر، برخورد ایران با استعمارگران از آغاز عصر قاجار تا استقرار سلطنت مشروطه، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، تهران، بدون تاریخ.

4- جمال زاده، محمدعلی شیجان، وضعیت اقتصادی ایران، تهران: نشر دار سخن، 1384.

5- جمعی از نویسندگان، تاریخ گمرک ایران، انتشارات هامان، تهران، ۱۳۵۴.

6- جورج کرزن، ایران و مسئله ایران، جلد 1، علمی و فرهنگی، تهران، 1373.

7- حبیب الله، خلیج فارس در عصر قاجار، دانشگاه خلیج فارس بوشهر، 1388.

8- حسن بستانی راد، صرافی‌ها و ضرابخانه‌ها در دوران سامانیان، پژوهشنامه خراسان بزرگ، مجله دانشگاه بین‌المللی امام رضا، شماره ۲، ۱۳۹۰.

9- حسن پیرنیا، ایران باستان به همراه تاریخ مفصل ایران باستان، جلد ۲، انتشارات دنیای کتاب، تهران، ۱۳۶۲.

10- خلاصه حساب‌های اداره گمرک مرجع ملی ایران برای دوره از ۱/۱۴ ژانویه تا ۱/۱۴ ژوئیه ۱۹۱۵.

11- خلاصه حساب‌های اداره گمرک مرجع ملی ایران مورخ ۸ سپتامبر ۱۹۱۵، مطابق با ۲۴ شوال ۱۳۳۳ هجری قمری.

12- خلاصه حساب‌های اداره گمرک مرجع ملی ایران مورخ ۹/۱۱ اوت ۱۹۱۵، مطابق با ۲۹ رمضان ۱۳۳۳ هجری قمری.

13- رسول جعفریان، تاریخ سیاسی قاجار، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۷۳.

14- رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۶۴.

15- عبدالله مستوفی، زندگینامه من: تاریخ اجتماعی و اداری سلسله قاجار، دار ظفر، تهران، ۱۳۷۱.

16- علی رشیدی، توسعه و مدیریت اقتصادی، جلد ۲، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸، شماره‌های ۱۳۹ و ۱۴۰.

17- فريدون آدمية، اندیشه‌های میرزا فتحعلي آخوندزاده، انتشارات خوارزمی، تهران، ۱۹۷۰.

18- فریدون آدمیه، اندیشه اصلاحات در ایران، اندیشه آزادی نهست، تهران، بدون تاریخ انتشار.

19- گروهی از نویسندگان، تاریخ آداب و رسوم ایران، دارالکتب العلمی، تهران، ۱۳۷۹ش.

20- ماد کسروی، تاریخ مشروطیت ایران، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، 1354.

21- مجید حسن، راهنمای تاریخ ایران، انتشارات دهخدا، تهران، ۱۳۵۲.

22- مورگان شوستر، اختناق در ایران، ترجمه ابوالحسن موسوی شوشتری، انتشارات صفی علی شاه، تهران، ۱۳۷۶.

23- میرزا محمد ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۳.

24- هادی عبدالله، گمرک، تجارتخانه عالی تهران، تهران، ۱۳۳۹.

25- هنریک بروگ، سفری به دربار قرآن ۱۸۵۹-۱۸۶۱، جلد ۲، ترجمه مهندس کوردبک، انتشارات اطلاعات، تهران، ۱۳۶۸.

26- ویل دورانت، تاریخ تمدن - مشرق زمین - گهواره تمدن، جلد ۱، ترجمه احمد آرام، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۷۲.

27- یکتایی مجید، تاریخ امور مالی ایران، انتشارات هاخدا، تهران، ۱۳۵۲.

28- یوجین ایوین، ایران امروز، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، 1335.

ثالثا : الرسائل والاطاريح الجامعية :

۱- علي خضير عباس المشايخي ، بلاد فارس في عهد ناصر الدين شاه ١٨٤٨ - ١٨٩٦، رسالة ماجستير غير منشورة ، كلية الآداب ، جامعة بغداد ، ۱۹۷۸.

2- لازم لفته ذياب المالكي ، بلاد فارس في عهد مظفر الدين شاه ١٨٩٦ - ۱۹۰٦ ، أطروحة دكتوراه غير منشورة ، كلية الآداب ، جامعة البصرة ، ۱۹۹۷.

رابعا : المصادر الاجنبية :

1–Willem Fleur, Belgian Customs Administration, Henri Verlag, Berlin, 2000.

2-Morgan Schuster, The Strangulation of Persia, New York: Country Co., n.d.

3-Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions. Washington

: House of Historical Studies, 1982.

Downloads

Published

2026-03-31

Issue

Section

historiography

How to Cite

التطور التاريخي للكمارك في بلاد فارس : للمدة 1813-1925م. (2026). Journal of Studies in History and Archeology, 1(100), 787-810. https://doi.org/10.65074/5evbf731

Similar Articles

1-10 of 108

You may also start an advanced similarity search for this article.